Debaty sejmoweIV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie możliwości stosowania i dopuszczenia łupka przywęglowego do remontów dróg gruntowych na przykładzie gminy Wierzbica w powiecie chełmskim

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła na Sejm RP Zbigniewa Janowskiego dotyczącą możliwości dopuszczenia łupka przywęglowego do remontów dróg gruntowych składam następujące wyjaśnienia.

   Według rozporządzenia ministra ochrony środowiska, zasobów naturalnych i leśnictwa z dnia 24 grudnia 1997 r. w sprawie klasyfikacji odpadów (DzU z 1997 r. nr 162, poz. 1135 z późn. zm.) wymieniony w treści interpelacji odpad, określony jako ˝łupek przywęglowy˝, można zaklasyfikować jako:

   01 04 01 skruszone skały

   01 04 02 odpadowe piaski i iły

   01 04 05 odpady i szlamy powstające przy płukaniu i oczyszczaniu surowców mineralnych

   01 04 07 odpady przeróbcze ze wzbogacania węgla

   01 04 08 odpady z flotacji węgla

   01 04 99 inne niewymienione odpady

   w zależności od lokalnych warunków eksploatacji złoża i fazy procesu produkcji zakładu wydobywczego, w której zostanie odebrany. I tak należy wyróżnić odpady górnicze pobrane prawie bezpośrednio z produkcji i odpady pobierane ze zwałowiska po długim okresie zalegania. Te z kolei należy rozróżnić na przepalone i nieprzepalone.

   W strumieniu odpadów powstających w zwykłych warunkach w zakładzie wydobywczym:

   a) największy udział mają odpady przeróbcze ze wzbogacania węgla 01 04 07 - ok. 80% masy,

   b) następne co do udziału są odpady z flotacji węgla 01 04 08 oraz odpady i szlamy powstające przy płukaniu i oczyszczaniu surowców mineralnych 01 04 05, których bywa od 10 do 15%,

   c) najmniejszy udział mają odpady z robót przygotowawczych - skruszone skały 01 04 01 i odpadowe piaski i iły 01 04 02 w ilości 1-5% i pozostałe odpady związane z działalnością zakładu.

   Odpady przeróbcze zawierają ok. 30% części palnych, a flotacyjne ok. 60% i podobne ilości siarki pirytowej - do 2%, dla odpadów z robót przygotowawczych wielkości te są o rząd mniejsze.

   Podczas zwałowania odpady te ulegają wymieszaniu i bryła zwałowiska charakteryzuje się bardzo zróżnicowanym uziarnieniem wynikającym także z procesu wietrzenia odpadów. Na starych zwałowiskach znaczną część stanowić mogą odpady przepalone lub częściowo przepalone powstałe w wyniku procesów termicznych przebiegających w obiektach nieprawidłowo eksploatowanych.

   Odpady górnictwa kamiennego typowe dla Lubelskiego Zagłębia Węglowego złożone są głównie z iłowców (ponad 80%), w mniejszej ilości występują w nich mułowce, piaskowce karbońskie i syderyty. Odpady takie, ich zachowanie i przemiany fizyko-chemiczne w środowisku są przedmiotem wieloletnich badań różnych jednostek badawczych. Wnioski z tych badań, istotne z punktu widzenia prognozowania wpływu odpadów na środowisko, są następujące:

   - Odpady górnicze pod wpływem czynników atmosferycznych ulegają wietrzeniu i rozpadowi na drobniejsze frakcje podatne na zagęszczenia w złożu zwałowiska. Wraz z postępem procesów wietrzeniowych wzrasta w składowanym materiale (na powierzchni złoża odpadów) udział frakcji piaskowej i pyłowej podatnej na erozję wietrzną. W materiale świeżym udział frakcji pyłowej wynosi ok. 2-3%, a frakcji piaskowej - 10-15%. W materiale zleżałym udziały te wynoszą odpowiednio ok. 10% i 20%. W ogólnej masie pyłów frakcja < 0,01 mm (tworząca w powietrzu pył zawieszony) stanowi do 40%.

   - Odpady górnicze podlegają ługowaniu składników rozpuszczalnych przez przesączające się wody odpadowe. Przebieg ługowania w strefie aeracji wiąże się z przechodzeniem składników z fazy stałej odpadów do warstwy zaabsorbowanej wody, a następnie z pionowym transportem substancji rozpuszczonych przez wody infiltrujące do wnętrza złoża. Następuje pionowe przegrupowanie ładunków rozpuszczonych zanieczyszczeń ku podłożu złoża odpadów, a czynnikiem ograniczającym transport zanieczyszczeń mogą być reakcje chemiczne. Szacuje się, że w ciągu 10 lat wyługowaniu ulega ok. 30 kg/t składników rozpuszczalnych.

   - Wodoprzepuszczalność zdeponowanych odpadów zmniejsza się wraz z postępem procesów wietrzeniowych i mieści się w zakresie typowym dla skał od bardzo dobrej do słabej przepuszczalności.

   - O składzie wód porowych oraz wód przesączających się przez złoże odpadów, tworzących odcieki na jego dnie, decydują procesy ługowania chlorków oraz utleniania siarczków. Związane są z nimi dalsze procesy zachodzące w złożu, tj. zakwaszanie, buforowanie i uwalnianie składników podlegających wcześniej ograniczeniom równowagowym w środowisku alkalicznym, do których należą np. metale ciężkie.

   - Ługowanie chlorków przebiega dynamicznie, następuje szybkie ich wymycie w warstwie przypowierzchniowej i pionowy transport do głębszych warstw złoża. Badania ługowania odpadów zdeponowanych na składowiskach wykazały, że wymycie chlorków następuje już w okresie pierwszego roku od złożenia odpadów, a ubytek chlorków wyniósł w tym czasie ok. 97%.

   - Uwalnianie się siarczanów z odpadów jest znacznie bardziej złożone niż ługowanie chlorków, a dynamika tego zjawiska jest wypadkową dwóch procesów, tj. powstawania siarczanów wskutek utleniania siarczków żelaza oraz ługowania przez infiltrujące wody opadowe.

   Z badań przeprowadzonych na zwałowiskach wynika, że w okresie początkowych kilku lat (4-5) od złożenia odpadów następuje wzrost stężeń siarczanów w roztworach porowych, a po tym okresie spadek. Wskazuje to na przewagę procesów utleniania siarczków i powstawania siarczanów nad ich ługowaniem w początkowym okresie oraz na odwrotne zjawisko w dalszych latach wynikające ze stopniowego wyczerpywania się zawartości siarczków w odpadach. Powstający kwas siarkowy wskutek niewystarczającej zdolności buforowej odpadów powoduje stopniowe zakwaszenie środowiska złoża, pH roztworu spada od początkowego 7 do ok. 5 po 4-5 latach i do 4 po 10 i więcej latach deponowania.

   - Z badań zwałowisk, a także z badań laboratoryjnych ługowania odpadów w lizymetrach wynika, że czynnik czasu ma zasadnicze znaczenie dla oceny zagrożenia środowiska przez odpady górnicze. Z upływem czasu wzrasta zakwaszenie odpadów i wód przesączających się przez złoże odpadów i pomimo wielokrotnego przemycia odpadów wodami odpadowymi, obserwuje się ciągle wysokie stężenie siarczanów uwalniających się z odpadów.

   - Modelowanie badania dynamiki ługowania zanieczyszczeń z odpadów w warunkach saturacji wykazały, że po zdeponowaniu odpadów w strefie saturacji proces utleniania pirytu zostaje spowolniony, a efektem jest zmniejszenie ładunków wynoszonych siarczanów i utrzymywanie się pH na stałym poziomie 7,5 7,9. Wynika stąd, że deponowanie odpadów w strefie saturacji zmniejsza zagrożenie zanieczyszczenia środowiska wodnego siarczanami w stosunku do składowania w strefie aeracji. Utlenianiu pirytu można przeciwdziałać także przez zagęszczenie odpadów w celu zmniejszenia możliwości penetracji odpadów przez powietrze. Zwłaszcza zagęszczanie i uszczelnianie powierzchni złoża odpadów daje dobre rezultaty. Naturalny proces wietrzenia iłowców powodujący ich rozpad i tworzenie trudno przepuszczalnej skorupy na wierzchowinie złoża odpadów jest korzystny w aspekcie przeciwdziałania utlenianiu pirytu.

   W świetle powyższych informacji można sformułować następujące odpowiedzi na zapytania pana posła.

   Ad. 1. Jakie podstawowe warunki powinien spełniać materiał wykorzystywany do remontów dróg gruntowych?

   Warunki, jakie powinien spełniać materiał wykorzystywany do budowy i remontów dróg, określają normy: PN-B-11110:1996 ˝Surowce skalne lite do produkcji kruszyw łamanych stosowanych w budownictwie drogowym˝ oraz PN-B-11112:1996 ˝Kruszywa łamane do nawierzchni drogowych˝. Ze względu na słabe cechy fizyczno-mechaniczne łupek przywęglowy nie może być traktowany jako kruszywo kamienne łamane, gdyż nie spełnia ww. norm. Natomiast ma on zastosowanie do wykonywania górnych warstw nasypów i dróg gruntowych, według zasad podanych w normie PN-S-002205:1998 ˝Roboty ziemne. Wymagania i badania do wykonania górnych warstw nasypów i dróg gruntowych˝.

   Również z punktu widzenia promieniotwórczości naturalnej do remontów dróg gruntowych mogą być stosowane materiały spełniające kryteria: f1