Debaty sejmoweIV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie narastającego zjawiska głodu wśród dzieci

   W związku z interpelacją pana posła Bogdana Lewandowskiego, dotyczącą zjawiska głodu wśród dzieci, przesłaną pismem z dnia 22 marca 1999 r. (znak: SJB 4401-142/99) przeze pana Gabriela Beszłeja, dyrektora Sekretariatu Prezesa Rady Ministrów, pragnę uprzejmie przekazać następujące informacje dotyczące działań rządu, które mają na celu zapobieganie i ograniczanie zjawisk niedożywienia i głodu wśród dzieci:

   Poruszony przez pana posła, a sygnalizowany przez nauczycieli problem niedożywienia wśród uczniów jest jednym z najważniejszych problemów społecznych oświaty. Wynika on, podobnie jak inne problemy socjalne, z trwającej w Polsce transformacji społeczno-gospodarczej.

   Na skutki tej transformacji zwrócił uwagę przygotowany z inicjatywy UNDP ˝Raport o rozwoju społecznym '98. Dostęp do edukacji˝, wykazując, że podstawowe przyczyny nierówności szans edukacyjnych leżą poza systemem edukacji. Wynikają one ze zbyt dużego zróżnicowania materialnego społeczeństwa, z dysproporcji w sytuacji finansowej biednych i bogatych gmin, których nie są w stanie zniwelować działania wyrównawcze państwa, podejmowane w kolejnych latach, oraz z szerokiego zakresu ubóstwa, zwłaszcza wśród rodzin ze wsi i miasteczek. Raport wskazuje, że w 1996 r. wydatki państwowe na edukację stanowiły 90% poziomu z 1989 r., a w jej decentralizacji zabrakło odpowiedniego systemu finansowania.

   Podzielam pogląd pana posła, że istnieje konieczność podjęcia wszelkich działań mających na celu ograniczenie i likwidację zjawiska niedożywienia i głodu wśród dzieci. Zapewniam jednocześnie, że kwestia ta, będąc przedmiotem stałej troski resortów pomocy społecznej, edukacji i zdrowia, jest systematycznie monitorowana i analizowana.

   Dożywienie dzieci jest zadaniem własnym, obowiązkowym gminy, wynikającym z ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414 z późn. zm.) w zakresie udzielania pomocy w formie m.in. posiłku osobom tego pozbawionym - art. 10 ust. 2, pkt 1 cytowanej ustawy.

   Od roku 1996 w rezerwie celowej budżetu państwa przeznaczane są środki finansowe na wsparcie realizacji tego zadania przez gminy. Dysponentem tych środków jest minister pracy i polityki socjalnej.

   Środki te przekazywane są decyzją ministra finansów do budżetów wojewodów i rozdysponowywane na potrzeby poszczególnych gmin. Podział środków oraz udzielanie pomocy odbywa się obecnie na podstawie opracowanych w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej ˝Zasad przyznawania dotacji celowej na dofinansowanie gmin w zakresie dożywiania uczniów w 1999 r. oraz udzielania uczniom pomocy w formie dożywiania˝. Zasady te zostały przekazane wszystkim wojewodom.

   Określają one warunki, jakie powinna spełniać gmina ubiegająca się o przyznanie dotacji (m.in. 30-procentowy udział środków własnych gminy w zaspokojeniu potrzeb), a także wskazują na możliwość udzielenia pomocy w formie posiłku uczniom pochodzącym z rodzin, których dochody przekraczają kryterium dochodowe określone w art. 4.1 ustawy o pomocy społecznej. Umożliwiają one również, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, dokonywanie ze środków rezerwy celowej budżetu państwa zakupu niezbędnych urządzeń do przygotowania i wydawania posiłków w szkole. Jest to istotne z punktu widzenia racjonalnego, optymalnego wykorzystania tych środków ze względu na fakt, że dożywianie dzieci jest realizowane praktycznie wyłącznie poprzez sieć stołówek szkolnych, których doposażenie pozwala na rozszerzenie zasięgu tego typu pomocy. Dodatkowo umożliwiają one wojewodom przyznanie dotacji dla tych gmin, których dochody własne są tak niskie, że nie pozwalają na zapewnienie 30% udziału w zaspokojeniu potrzeb w zakresie dożywiania uczniów. Wielkość środków przeznaczona w budżecie państwa na realizację tego zadania ustalana jest przez Sejm w trakcie prac nad kolejnymi projektami budżetu państwa i od kilku ostatnich lat systematycznie wzrasta.

   Od roku 1996 wielkość środków przekazywanych z budżetu państwa na realizację tego zadania przedstawiała się następująco:

   rok 1996 - 30 000 000 zł,

   rok 1997 - 45 500 000 zł,

   rok 1998 - 69 395 000 zł, w tym 20 000 000 zł ze środków przeznaczonych na zwalczanie skutków powodzi z 1997 r.,

   rok 1999 - 72 046 000 zł.

   Jednocześnie należy zaznaczyć, że poza środkami przeznaczonymi z budżetu państwa w ramach rezerwy celowej na dożywianie uczniów angażowane są środki własne gmin. Wielkość tych środków przedstawiała się następująco:

   rok 1996 - 30 772 217 zł,

   rok 1997 - 26 304 479 zł,

   rok 1998 - 60 574 970 zł.

   Zgodnie z danymi otrzymanymi z działających do dnia 31 grudnia ub. r. wojewódzkich zespołów pomocy społecznej, liczba dzieci dożywianych ze środków własnych i z rezerwy budżetu państwa przedstawiała się następująco (stan na dzień 31 grudnia danego roku):

   rok 1996 - 516 761 dzieci,

   rok 1997 - 545 574 dzieci,

   rok 1998 - 573 064 dzieci.

   Według tych danych szacunkowa liczba dzieci pozostających poza systemem dożywiania, a wymagających tej formy pomocy wynosiła (stan na 31 grudnia danego roku):

   rok 1996 - 60 887 dzieci,

   rok 1997 - 28 072 dzieci,

   rok 1998 - 24 334 dzieci.

   Analizy statystyczne społecznego problemu ubóstwa wskazują, że liczba dzieci wymagająca dożywiania może być kilkakrotnie wyższa, gdyż ogółem ponad 1,5 mln dzieci w wieku 0-18 lat żyje poniżej ustawowej granicy ubóstwa i wymaga pomocy materialnej (na podstawie: Mały Rocznik Statystyczny 1998 r., oraz ˝Sytuacja dzieci w Polsce w okresie przemian˝, Biuro Studiów i Ekspertyz, Warszawa 1999 r. - opracowanie A. Sukiełojć-Bieńkuńska ˝Zasięg ubóstwa materialnego przy zastosowaniu różnych granic ubóstwa˝). Z tej liczby ponad 800 tys. to dzieci w wieku szkolnym (7-14 lat). Zestawienie tych danych z liczbą dzieci objętych pomocą dożywiania wskazuje na znacznie większe potrzeby w tym zakresie - ponad 300 tys. dzieci w wieku szkolnym wymagałoby jeszcze pomocy materialnej, w tym dożywiania. Z analiz tych wynika, że dzieci w wieku 0-14 lat stanowiły w 1997 r. aż 1/3 populacji osób żyjących w rodzinach, w których poziom spożycia był niższy niż minimum egzystencji (konsumpcja niższa od poziomu określonego tą granicą prowadzi do wyniszczenia biologicznego), w warunkach ubóstwa skrajnego. W liczbach bezwzględnych sytuacja ta dotyczy prawie 400 tys. dzieci. Liczba dzieci dożywianych ze środków własnych gmin i z rezerwy budżetu państwa wskazuje na zabezpieczenie potrzeb tej grupy dzieci w zakresie dożywiania.

   Badania ankietowe GUS wskazały także na paradoksalne z pedagogicznego punktu widzenia zjawisko, że z powodów materialnych w co 20 rodzinie dzieci musiały zrezygnować z obiadów w szkole. Dane te muszą wywoływać niepokój związany z pogłębianiem się zjawiska niedożywienia wśród dzieci wobec pogarszającej się kondycji materialnej społeczeństwa.

   Celem zapewnienia dostępności posiłków szkolnych dla jak największej liczby dzieci - zgodnie z rozporządzeniem RM (DzU z 1993 r., nr 74 poz. 350 z późn. zm.) - opłata wnoszona przez ucznia w stołówce szkoły, internatu lub bursy równa jest, co najwyżej, wysokości kosztów surowca przeznaczonego na wyżywienie, tzw. wsadu do kotła. Pozostałe koszty, takie jak płace personelu, koszty użytkowania lokalu, energii elektrycznej i cieplnej, gazu, wyposażenia kuchni i stołówki itp. wydatki związane z przygotowaniem posiłku finansowane są przez organ prowadzący szkołę. W ten sposób dożywianie uczniów (w tym również obiady wykupywane przez pomoc społeczną dla dzieci w stołówkach szkolnych) jest dofinansowywane ze środków przeznaczonych na oświatę. Istnieje również możliwość całkowitego zwolnienia ucznia z opłat za posiłek w stołówce szkolnej - o ile w budżecie szkoły zostały zabezpieczone środki na pomoc materialną dla uczniów.

   Resort edukacji wspiera i popularyzuje działania szkół i placówek, mające na celu zwiększenie możliwości spożywania przez dzieci posiłku na terenie szkoły. W zależności od lokalnych potrzeb i warunków, realizowane są na terenie szkół różne formy dożywiania uczniów, takie jak obiady dwudaniowe, jednodaniowe, przemienne, drugie śniadania, ciepły napój z bułką itp.

   Resort edukacji realizuje ponadto działania ukierunkowane na poszukiwanie i wdrażanie rozwiązań problemu niedożywienia, nie wymagających angażowania dodatkowych środków finansowych (wspólne śniadania klasowe z przyniesionych przez uczniów produktów, aktywizacja rad szkoły i lokalnego środowiska na rzecz dożywiania dzieci, angażowanie lokalnego sektora gospodarczego w sponsoring).

   Na podobnych zasadach od trzech lat, pod patronatem Kancelarii Prezydenta i we współpracy z resortami edukacji, pracy i zdrowia, organizowany jest konkurs ˝Dziecko w gminie - zdrowe odżywianie˝ promujący zorganizowane działania szkół, placówek, organizacji pozarządowych i gmin na rzecz dożywiania dzieci.

   W projekcie reformy systemu edukacji przedstawionym przez MEN w 1998 r. wyrównanie szans edukacyjnych stanowi jeden z trzech głównych celów reformy. Instrumentem realizacji tego zadania jest m.in. wyposażenie szkół w możliwość pełnienia funkcji socjalnych wobec młodzieży posiadającej trudne warunki materialne i rodzinne (w tym stypendia, dożywianie, bursy i internaty). W okresie transformacji wyrównaniu szans powinno służyć odbudowanie funkcji opiekuńczo-wychowawczej szkoły, jako lokalnego centrum pomocy dzieciom i młodzieży, wspieranego przez samorząd terytorialny. Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że szkoła jest naturalnym miejscem pomocy dzieciom - bliskim, budzącym zaufanie, łatwo dostępnym, ściśle związanym z lokalnym środowiskiem społecznym. Istotne w świetle dotychczasowych doświadczeń jest to, że pomoc otrzymana w szkole nie naznacza i nie marginalizuje uczniów. W zreformowanym systemie edukacji dożywianie, podobnie jak inne formy pomocy materialnej, będą częścią zintegrowanego programu opiekuńczo-wychowawczego szkoły, mającego na celu zapewnienie wszystkim uczniom odpowiednich warunków rozwoju.

   Realizacja tych założeń wymaga szerokiej współpracy szkoły z organami samorządu terytorialnego oraz określonych środków na ten cel. Wydaje się, że działania samorządów powinien wspierać krajowy program wyrównawczy. Program wyrównawczy w zakresie dożywiania uczniów, wykorzystujący bazę materialną (stołówki) i kadrę oświatową może być wdrożony i systematycznie rozszerzany w zależności od wysokości przeznaczonych na takie działania środków finansowych.

   Jak wynika z powyższych danych, rząd podjął i realizuje szereg działań mających na celu zminimalizowanie problemu związanego z niedożywianiem dzieci. Jednakże realna możliwość objęcia dzieci pomocą w formie dożywiania jest uzależniona od wielkości środków przeznaczanych na dożywianie dzieci, w ramach budżetów gmin, rozeznania potrzeb w tym zakresie na terenach poszczególnych gmin oraz wielkości środków przeznaczanych, w ramach rezerwy celowej budżetu państwa, na realizację tego zadania.

   Sekretarz stanu

   Irena Dzierzgowska

   Warszawa, dnia 9 kwietnia 1999 r.